Τα λιμάνια της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποτελούν στρατηγικά σημεία εμπορίου, μεταφορών και γεωπολιτικής επιρροής. Ωστόσο, η πολυπλοκότητα των δραστηριοτήτων που εκτελούνται εκεί, καθώς και η εμπλοκή πολλών δημόσιων και ιδιωτικών φορέων, δημιουργούν πρόσφορο έδαφος για φαινόμενα διαφθοράς. Τις τελευταίες δεκαετίες, η εκθετική αύξηση της μεταφοράς εμπορευμάτων με εμπορευματοκιβώτια έχει εκτοξεύσει στα ύψη και τη διακίνηση παράνομων αγαθών.
Η σχέση μεταξύ των αλυσίδων τροφοδοσίας και των ομάδων οργανωμένης διαφθοράς στα μεγάλα λιμάνια είναι διαχρονικό πρόβλημα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, έχοντας εντοπίσει τις δυσμενείς συνέπειες της διαφθοράς στα μεγάλα λιμάνια της Ε.Ε., προχώρησε το 2024 στη χρηματοδότηση της μελέτης POSEIDON, η οποία στόχευε σε μια ολοκληρωμένη χαρτογράφηση και ανάλυση των τρωτών σημείων που σχετίζονται με τη διαφθορά, καθώς και στην παράθεση καλών πρακτικών που αφορούν την αλυσίδα εφοδιασμού των θαλάσσιων λιμένων της Ε.Ε. Στο πλαίσιο αυτό η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προχώρησε και στην πρωτοβουλία ίδρυσης της Ευρωπαϊκής Συμμαχίας Λιμένων (Ports united against corruption). Η έρευνα χρηματοδοτήθηκε από το Ταμείο Εσωτερικής Ασφάλειας της Ε.Ε. και η μεθοδολογία της περιλάμβανε έρευνα γραφείου, 12 συνεντεύξεις με δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς και έξι Μελέτες Περίπτωσης που αφορούσαν τα λιμάνια της Antwerp, της Cartagena, του Rotterdam, της Algerica, της Βενετίας και του Πειραιά.
Η έρευνα διαπίστωσε ότι οι βασικότεροι παράγοντες που δημιουργούν, ευνοούν και ενισχύουν τις συνθήκες διαφθοράς στα μεγάλα λιμάνια της Ε.Ε. είναι:
- Τα είδη και η προέλευση των αγαθών και των αποστολών.
- Η χρήση των εμπορευματοκιβωτίων που λόγω του όγκου τους περιορίζουν τις δυνατότητες ελέγχου.
- Κάποιες συγκεκριμένες εμπορικές οδοί.
- Ο ανθρώπινος παράγοντας και κυρίως οι κατέχοντες στρατηγικό ρόλο στη φόρτωση -εκφόρτωση των εμπορευματοκιβωτίων.
- Οι ανεπαρκείς ψηφιακές υποδομές των λιμανιών και του ναυτιλιακού τομέα εν γένει.
- Οι στενά συνδεδεμένες με τη λειτουργία των λιμανιών κοινωνικές κοινότητες που δρουν εντός και γύρω από τα λιμάνια και δημιουργούν σχέσης εξάρτησης μεταξύ τους.
- Οι πολιτικές των υψηλών προμηθειών.
- Το γενικότερο οικονομικό κλίμα.
- Το μέγεθος και η έκταση του λιμένα που επηρεάζει τις φυσικές δυνατότητες ελέγχου.
- Οι όγκοι και η ταχύτητα φόρτωσης-εκφόρτωσης των διακινούμενων αγαθών που δυσχεραίνουν τον ουσιαστικό έλεγχο και διευκολύνου τη διακίνηση παράνομων φορτίων.
- Το επίπεδο συνεργασίας δημόσιου και ιδιωτικού τομέα. Η έλλειψη σαφούς εποπτείας και συντονισμού των εμπλεκόμενων υπηρεσιών ευνοεί τη συγκάλυψη παράνομων πρακτικών.
- Η νομοθεσία.
Για την αντιμετώπιση του προβλήματος, η μελέτη POSEIDON εκπόνησε μια σύσταση για ένα Πρότυπο Ακεραιότητας της Εφοδιαστικής Αλυσίδας Λιμένων της ΕΕ, το οποίο περιλαμβάνει καλές πρακτικές και ένα πλέγμα βασικών συστάσεων, οι κυριότερες από τις οποίες περιλαμβάνουν:
- Εστίαση στους ανθρώπους. Εκπαίδευση και ηθική καθοδήγηση σε θέματα δεοντολογίας, καθώς και αξιολόγηση του ανθρώπινου δυναμικού των λιμένων. Ενδυνάμωση των θεσμών καταγγελίας της διαφθοράς.
- Ενίσχυση της ψηφιοποίησης των υπηρεσιών των λιμένων και των ναυτιλιακών εταιρειών. Η εφαρμογή ψηφιακών πλατφορμών logistics και η χρήση blockchain για την ιχνηλασιμότητα των φορτίων μειώνουν σε μεγάλο βαθμό τις ευκαιρίες για διαφθορά και νοθεία εγγράφων.
- Ενίσχυση της συνεργασίας δημόσιου-ιδιωτικού τομέα.
- Υιοθέτηση προληπτικών στρατηγικών ελέγχου και κατάλληλων μέτρων ασφάλειας.
- Εντατική παρακολούθηση και αξιολόγηση των λαμβανόμενων μέτρων.
Συμπερασματικά, η καταπολέμηση της διαφθοράς στα λιμάνια της Ευρωπαϊκής Ένωσης συνιστά μια πρόκληση με πολλές διαστάσεις (διοικητικές, οικονομικές, κοινωνικές και τεχνολογικές). Τα λιμάνια λειτουργούν ως ζωτικοί κόμβοι του ευρωπαϊκού εμπορίου και της διασύνδεσης με τον υπόλοιπο κόσμο, επομένως η διαφθορά σε αυτά δεν πλήττει μόνο την οικονομική αποτελεσματικότητα αλλά και τη θεσμική αξιοπιστία της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η αντιμετώπιση του φαινομένου απαιτεί συντονισμένες ενέργειες σε πολλά επίπεδα. Η επένδυση σε νέες τεχνολογίες, η ενίσχυση των εποπτικών μηχανισμών, η διαφάνεια στη δημόσια διοίκηση και οι πολιτικές μηδενικής ανοχής απέναντι στις παράνομες πρακτικές συνθέτουν μια σύγχρονη, πολυεπίπεδη στρατηγική. Ταυτόχρονα, καθοριστικό ρόλο διαδραματίζει και η αλλαγή νοοτροπίας. Η ανοχή ή η παθητική στάση απέναντι στη διαφθορά θα πρέπει να μετατραπεί σε ενεργή συμμετοχή των πολιτών και των εργαζομένων στην προάσπιση της νομιμότητας. Διότι η πρόκληση δεν είναι μόνο να εντοπιστούν και να τιμωρηθούν οι διεφθαρμένοι, αλλά να οικοδομηθεί ένα σύστημα που θα καθιστά τη διαφθορά δύσκολη, ριψοκίνδυνη και περιττή.
* Ο Ανδρέας Μήλιος είναι διδάκτωρ του πανεπιστημίου της Φρανκφούρτης, συγγραφέας
