Μια σύμβαση του 1936 που καθιέρωσε τον τουρκικό έλεγχο των Δαρδανελίων θα μπορούσε να αποτελέσει έμπνευση για την επίλυση του ενεργειακού “λαιμού μπουκαλιού” στον Περσικό Κόλπο.
Η επιτυχία στον πόλεμο του προέδρου Τραμπ κατά του Ιράν φαίνεται να εξαρτάται εν μέρει από το αν η Ουάσιγκτον θα μπορέσει τελικά να ανοίξει τα Στενά του Ορμούζ, να αποτρέψει μια παγκόσμια οικονομική επιβράδυνση και να αποφύγει ακόμη έναν ατέρμονο πόλεμο.
Η τουρκική ιστορία προσφέρει τόσο προειδοποίηση όσο και διέξοδο για το πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί αυτή η κρίσιμη θαλάσσια οδός, την οποία το Ιράν έχει ουσιαστικά κλείσει, μειώνοντας τη ροή πετρελαίου μέσω του Περσικού Κόλπου. Τα διδάγματα αφορούν τα Δαρδανέλια, το στενό που συνδέει το Αιγαίο Πέλαγος με τη Θάλασσα του Μαρμαρά και κατόπιν τον Βόσπορο και τη Μαύρη Θάλασσα.
Τα Στενά του Ορμούζ παραμένουν ένα από τα σημαντικότερα ενεργειακά σημεία “ασφυξίας” παγκοσμίως, απ’ όπου διακινείται περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου και αντίστοιχο μερίδιο στο εμπόριο υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG). Γι’ αυτό και ο πειρασμός στρατιωτικής λύσης είναι ιδιαίτερα επικίνδυνος.
Στη θεωρία, τέτοια σημεία δημιουργούν μια ψευδαίσθηση απλότητας, ιδίως για μια υπερδύναμη με τεχνολογική και στρατιωτική υπεροχή. Για τους σχεδιαστές στην Ουάσιγκτον, ένα στενό πέρασμα μπορεί να μοιάζει με τεχνικό πρόβλημα που λύνεται με ισχύ. Στην πράξη, όμως, οι στρατηγικές θαλάσσιες οδοί δεν είναι απλώς γεωγραφικά εμπόδια· αποτελούν δοκιμασία κυριαρχίας και ισορροπίας δυνάμεων.
Αυτό ανακάλυψαν Βρετανία και Γαλλία στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν επιχείρησαν να διασπάσουν τα Δαρδανέλια, που ελέγχονταν από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η εκστρατεία της Καλλίπολης (1915-1916), έμπνευση του Ουίνστον Τσόρτσιλ ως υπουργού Πολεμικού Ναυτικού, στόχευε στο άνοιγμα του περάσματος, την έξοδο των Οθωμανών από τον πόλεμο και την αποκατάσταση των γραμμών ανεφοδιασμού προς τη Ρωσία. Αντί αυτού, εξελίχθηκε σε αιματηρή καταστροφή για τους Συμμάχους, με πάνω από 130.000 νεκρούς – περίπου 44.000 των Συμμάχων και τουλάχιστον 86.000 Οθωμανούς – και κόστισε στον Τσόρτσιλ τη θέση του.
Στη μνήμη της Τουρκίας, η Καλλίπολη αποτελεί ιστορία εθνικής γέννησης. Ο Μουσταφά Κεμάλ, που αργότερα έγινε Ατατούρκ, αναδείχθηκε στην υπεράσπιση των στενών, ενώ το σύνθημα “Τα Δαρδανέλια δεν περνιούνται” παραμένει ισχυρό.
Η βρετανική ήττα άφησε τους Οθωμανούς να εμποδίζουν τη μοναδική βιώσιμη έξοδο της Ρωσίας προς τη Μεσόγειο, επιδεινώνοντας την οικονομική και στρατιωτική κρίση που οδήγησε στην κατάρρευση της δυναστείας των Ρομανόφ το 1917 και στην άνοδο των Μπολσεβίκων.
Μια αμερικανική προσπάθεια να ανοίξουν τα Στενά του Ορμούζ με τη βία θα ήταν επικίνδυνη. Το Ιράν μπορεί να αξιοποιήσει τον ασύμμετρο πόλεμο, να ναρκοθετήσει το πέρασμα και να χρησιμοποιήσει drones, πυραύλους και επιθέσεις με μικρά σκάφη, καθιστώντας τη σύγκρουση δαπανηρή ακόμη και για ένα ισχυρό ναυτικό.
Ωστόσο, για τον πρόεδρο Τραμπ, η επιλογή δεν περιορίζεται μεταξύ στρατιωτικού ρίσκου και αποδοχής του ιρανικού ελέγχου στο στενό. Οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να αντλήσουν έμπνευση από την τουρκική εμπειρία και να επιδιώξουν μια συμφωνία μέσω διαπραγμάτευσης, με πρότυπο τη Σύμβαση του Μοντρέ του 1936, που διασφαλίζει την ελευθερία ναυσιπλοΐας, αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα την κυριαρχία του κράτους που ελέγχει το πέρασμα.
Για μεγάλο μέρος του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, ο έλεγχος των στενών ήταν στο επίκεντρο των ρωσικών φιλοδοξιών και του ανταγωνισμού των ευρωπαϊκών δυνάμεων. Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Τουρκία αποδέχθηκε καθεστώς ελεύθερης διέλευσης και αποστρατιωτικοποίησης υπό διεθνή εποπτεία. Στα μέσα της δεκαετίας του 1930, όμως, η επανεξοπλιζόμενη Ευρώπη και οι πιέσεις από Σοβιετική Ένωση και Ιταλία οδήγησαν την Άγκυρα να ζητήσει νέα συμφωνία που θα διασφάλιζε τη διέλευση χωρίς να υπονομεύει την ασφάλειά της.
Η Σύμβαση του Μοντρέ, που υπογράφηκε από 10 χώρες, διατήρησε την ελευθερία διέλευσης για εμπορικά πλοία σε καιρό ειρήνης και αποκατέστησε την τουρκική κυριαρχία στα στενά. Παράλληλα, έδωσε στην Τουρκία τη δυνατότητα να επιβάλλει περιορισμούς σε πολεμικά πλοία σε περίοδο πολέμου – κάτι που εφαρμόστηκε και στον πόλεμο στην Ουκρανία. Αποτέλεσε έναν συμβιβασμό μεταξύ ανοικτότητας και κυριαρχίας: το εμπόριο συνεχίζεται, ενώ αναγνωρίζονται οι ανάγκες ασφάλειας του κράτους που ελέγχει τη δίοδο.
Το μοντέλο αυτό προσφέρει χρήσιμο δίδαγμα για το Ορμούζ, αν και δεν μπορεί να εφαρμοστεί αυτούσιο. Η Τουρκία το 1936 αναθεωρούσε ένα καθεστώς σε περίοδο ειρήνης, ενώ το Ορμούζ βρίσκεται στο επίκεντρο μιας ενεργού σύγκρουσης.
Η γεωγραφία είναι επίσης πιο σύνθετη. Τα Δαρδανέλια ελέγχονται από ένα κράτος, ενώ το Ορμούζ βρίσκεται μεταξύ Ιράν και Ομάν, με τις κύριες διοδούς σε ύδατα του Ομάν. Μια αντίστοιχη συμφωνία θα πρέπει να είναι συγκεκριμένη: απαγόρευση επιθέσεων σε εμπορικά πλοία, αποφυγή ναρκοθέτησης και κανόνες για την αποτροπή ναυτικών συγκρούσεων. Σε περίοδο πολέμου θα μπορούσαν να προβλέπονται περιορισμοί σε πολεμικά πλοία εκτός της περιοχής. Θα απαιτείται επίσης εξωτερικός μηχανισμός εποπτείας, μέσω Ομάν, ΟΗΕ ή ομάδας χωρών του Κόλπου.
Η Ουάσιγκτον θα πρέπει να εξετάσει αν το Ιράν είναι πρόθυμο να συνδέσει μια κατάπαυση του πυρός με ένα πολυμερές πλαίσιο που να εγγυάται την ελευθερία της ναυσιπλοΐας. Μια συμφωνία θα πρέπει να προσφέρει στο Ιράν κάτι που θεωρεί σημαντικό, με αντάλλαγμα δεσμευτικές και επαληθεύσιμες εγγυήσεις για εμπορική διέλευση.
Μια σταθερή ειρήνη στον Κόλπο δεν μπορεί να βασιστεί στην παραδοχή ότι το Ιράν δεν έχει δυνατότητα να απειλήσει το στενό. Ούτε μπορεί να γίνει αποδεκτό ένα καθεστώς όπου μια κρίσιμη παγκόσμια αρτηρία θα χρησιμοποιείται ως όπλο. Μια συμφωνία πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις ανησυχίες ασφάλειας όλων των πλευρών και να συνδέεται με ευρύτερη κατάπαυση του πυρός.
Μια τέτοια λύση δεν θα αποτελούσε επιβράβευση της πίεσης του Ιράν. Θα αντανακλούσε την πραγματικότητα ότι τα στρατηγικά περάσματα ρυθμίζονται όχι μόνο από τη δύναμη, αλλά από κανόνες και συμβιβασμούς που προκύπτουν από τη σύγκρουση, τη διπλωματία και την ισορροπία ισχύος.
Για να αποφύγει να μετατρέψει το Ορμούζ στη δική του Καλλίπολη, ο Ντ. Τραμπ θα πρέπει να αρχίσει να σκέφτεται πώς θα οικοδομήσει ένα νέο “Μοντρέ”.
*Η Ασλί Αϊντιντάσμπας είναι ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Brookings και διευθύντρια του προγράμματος για την Τουρκία του ιδρύματος.
© 2025 Διατίθεται από το “The New York Times Licensing Group”
