Οι δημοσκοπήσεις απασχολούν σοβαρά τον δημόσιο διάλογο και ουσιαστικά τη λειτουργία της δημοκρατίας για αυτό έχουμε χρέος να ασκήσουμε κριτική στην αθέμιτη χειραγώγηση της κοινής γνώμης στη χώρα μας.
Ενώ βασικά χρησιμοποιούνται ως εργαλείο μέτρησης της κοινής γνώμης συχνά δεν λειτουργούν με πλήρη διαφάνεια, επιστημονική λογοδοσία και σαφή διάκριση μεταξύ πραγματικής πρόθεσης ψήφου και στατιστικής αναγωγής.
Στην Ελλάδα, η συστηματική χρήση της αναγωγής ως κυρίαρχου επικοινωνιακού εργαλείου δημιουργεί σοβαρό κίνδυνο χειραγώγησης της κοινωνικής ψυχολογίας και επηρεασμού της πολιτικής βούλησης των πολιτών. Η πιθανότητα μετατρέπεται σε βεβαιότητα και η πρόβλεψη σε πολιτικό τετελεσμένο.
Έτσι, η δημοκρατική επιλογή των πολιτών κινδυνεύει να υποκατασταθεί από την ψυχολογία της «αναπόφευκτης πλειοψηφίας».
Η πρόθεση ψήφου απαντά στο ερώτημα: τι δηλώνουν σήμερα οι πολίτες;
Η αναγωγή απαντά σε ένα διαφορετικό ερώτημα: τι εκτιμούμε ότι θα πράξουν τελικά οι πολίτες στην κάλπη;
Αυτή η διάκριση είναι θεμελιώδης. Η πρώτη αποτυπώνει μια παρούσα πολιτική διάθεση. Η δεύτερη εισάγει ένα προγνωστικό μοντέλο. Η πρόθεση ψήφου είναι μέτρηση ενώ η αναγωγή ερμηνευτική κατασκευή πάνω στη μέτρηση.
Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες υπάρχουν ήδη αυστηρότεροι θεσμοί διαφάνειας και λογοδοσίας. Για παράδειγμα στη Γαλλία λειτουργεί η Commission des sondages με δικαίωμα ελέγχου της μεθοδολογίας και των διορθώσεων των δημοσκοπήσεων.
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, το British Polling Council υποχρεώνει τις εταιρείες να δημοσιοποιούν πλήρως δείγματα, weighting models και turnout assumptions. Στην Ιταλία και τη Γερμανία εφαρμόζονται αντίστοιχοι κανόνες επιστημονικής διαφάνειας και επαγγελματικής δεοντολογίας.
Η αξιωματική αντιπολίτευση ως θεσμικός πόλος που υπερασπίζεται ιστορικά την διαφάνεια οφείλει άμεσα να ζητήσει ανεξάρτητη αρχή ελέγχου δημοσκοπήσεων,
υποχρεωτική δημοσιοποίηση όλων των μοντέλων αναγωγής, πλήρη διαφάνεια στα δείγματα και τις στάθμισεις, ex post αξιολόγηση ακρίβειας των εταιρειών και σαφή διαχωρισμό πρόθεσης ψήφου και εκτίμησης αποτελέσματος.
Δεν γίνεται στη χώρα μας η αναγωγή να λειτουργεί συχνά ως «μαύρο κουτί» πολιτικής επιρροής.
Όταν η δύναμη επιρροής της κυβερνητικής εξουσίας, μέσω δημοσκοπικών αφηγημάτων χωρίς επαρκή διαφάνεια και λογοδοσία, υπερβαίνει την αντικειμενική αποτύπωση της κοινωνικής πραγματικότητας, τότε η δημοκρατία παύει να λειτουργεί ως χώρος ελεύθερης πολιτικής κρίσης και μετατρέπεται σταδιακά σε σύστημα διαχείρισης αντιλήψεων και συμμόρφωσης.
Μικρά δείγματα 200, 400 ή 1.000 ατόμων παρουσιάζονται ως ασφαλής εικόνα ολόκληρης της κοινωνίας, ενώ η τελική «αναγωγή» βασίζεται σε αδιαφανείς στατιστικές παραδοχές όπως η κατανομή αναποφάσιστων, turnout assumptions και weighting models που παραμένουν ουσιαστικά μη ελέγξιμα από την κοινωνία. Έτσι, η πολιτική ερμηνεία υπερισχύει του ίδιου του πρωτογενούς δεδομένου.
Με αυτό τον αθέμιτο τρόπο η πολιτική επικοινωνία μετατρέπει την πιθανότητα σε αναπόφευκτη πραγματικότητα.
Ομως η δημοκρατία απαιτεί ενημερωμένους πολίτες αλλά και πολίτες ελεύθερους να διαμορφώσουν τη βούλησή τους χωρίς να εγκλωβίζονται στην ψυχολογία της προβλεπόμενης πλειοψηφίας
Η δημοκρατία δεν μπορεί να λειτουργεί με «μαύρα κουτιά» πολιτικής επιρροής.
Όταν οι δημοσκοπήσεις αποκτούν δύναμη διαμόρφωσης και όχι απλής καταγραφής της κοινής γνώμης, τότε η θεσμική λογοδοσία καθίσταται όχι μόνο αναγκαία αλλά δημοκρατικά επιβεβλημένη.
