Στις αρχές του 1790 και ενώ η εν εξελίξει Γαλλική Επανάσταση ταρακουνούσε συθέμελα το οικοδόμημα της ευρωπαϊκής μοναρχίας, ένας από τους σημαντικότερους στοχαστές και πολιτικούς φιλοσόφους του 18ου αιώνα, ο Ιρλανδός Έντμουντ Μπεργκ, στο έργο του Στοχασμοί για τη Γαλλική Επανάσταση (Reflections on the Revolution in France), προχώρησε στη διατύπωση της πρωτότυπης θεωρίας του περί μιας κοινωνίας ως «διαγενεακής σύμπραξης».
Μάριος Καλέας
Υποστήριξε, με άλλα λόγια, όντας στον αντίποδα του Ρουσό, ότι η κοινωνία δεν είναι απλώς μία τρέχουσα συμφωνία ή ένα κοινωνικό συμβόλαιο των ζώντων, αλλά μια διαχρονική σύμπραξη που περιλαμβάνει τις προηγούμενες γενιές, τις μελλοντικές και όσους ανθρώπους, φυσικά, ζουν στο παρόν. Χαρακτηριστικά έγραφε: […] η κοινωνία είναι πράγματι ένα συμβόλαιο (…) Πρέπει να αντιμετωπίζεται όμως με διαφορετικό σεβασμό, διότι δεν είναι μια σύμπραξη που αφορά πράγματα τα οποία υπηρετούν απλώς τη χονδροειδή ζωική ύπαρξη μιας πρόσκαιρης και φθαρτής φύσης. Είναι μια σύμπραξη σε όλη τη γνώση, μια σύμπραξη σε όλη την τέχνη, μια σύμπραξη σε κάθε αρετή και σε κάθε τελειότητα (…) Επειδή οι σκοποί μιας τέτοιας σύμπραξης δεν μπορούν να επιτευχθούν μέσα σε πολλές γενιές, αυτή καθίσταται σύμπραξη όχι μόνο μεταξύ εκείνων που ζουν, αλλά μεταξύ εκείνων που ζουν, εκείνων που έχουν πεθάνει και εκείνων που πρόκειται να γεννηθούν [..]
Η θεωρία αυτή αρχικά αντιμετωπίστηκε με σκεπτικισμό και υπέστη δριμεία κριτική, αφενός διότι ερχόταν σε ευθεία ρήξη με το επαναστατικό ρεύμα της εποχής και τους υποστηρικτές μίας ολοσχερούς και εκ θεμελίων αναδόμησης της κοινωνίας βάσει των αρχών της λογικής με αποκλειστικό γνώμονα τη λαϊκή βούληση, αφετέρου επειδή δημιουργούσε εύλογα ερωτήματα αναφορικά με την αμφιλεγόμενη επίκληση μιας υποτιθέμενης ενεργούς επιρροής των νεκρών στις σύγχρονες κοινωνικές αποφάσεις, με παράλληλη κατοχύρωση ενός πεδίου παρεμβατικής δράσης σε όλους τους αγέννητους μελλοντικούς πολίτες.
Το πρόβλημα έγκειται στο ότι και στις δύο περιπτώσεις η «έννοια της κοινότητας» αντιμετωπίζεται ως δευτερεύων παράγοντας της εξίσωσης, ως μία μεταβλητή ήσσονος σημασίας. Το κράτος τείνει υπεραπλουστευμένα να θεωρείται ως μια καθορισμένη γεωγραφική περιοχή ή ένας μηχανισμός έκδοσης δημοσίων εγγράφων και διεκπεραίωσης διοικητικών ενεργειών, με συνέπεια όλο και πιο συχνά να υποβαθμίζονται οι συλλογικές μνήμες, η γλώσσα, τα έθιμα και οι θρησκευτικές παραδόσεις, το ανά τους αιώνες, δηλαδή, συσσωρευμένο πολιτισμικό κεφάλαιο που υπήρξε αποτέλεσμα της ιστορικής διαδρομής ενός λαού και όχι το όψιμο παραγόμενο της τωρινής γενιάς.
Υπό τις συνθήκες αυτές, δυστυχώς, όλο και συχνότερα γινόμαστε μάρτυρες ενός επαναλαμβανόμενα αποτυχημένου μοτίβου ενσωμάτωσης μεταναστών σε κράτη μέλη της κεντρικής και βόρειας Ευρώπης. Κοινό σημείο αναφοράς αυτής της αδιέξοδης πολιτικής συνιστά η επικέντρωση στον «νεοεισερχόμενο μετανάστη», η έμφαση στη μονοδιάστατη πολιτική κοινωνικών παροχών υπό το πρίσμα μιας ακραία διασταλτικής ερμηνείας του ευρωπαϊκού ουμανιστικού ιδεώδους και οι περιορισμένες αναφορές στους θεσμούς και την πολιτισμική ταυτότητα των κοινωνιών υποδοχής. Τι άραγε πήγε λάθος και παρά τις αγνές προθέσεις τελικά τα μοντέλα ενσωμάτωσης εξελίχθηκαν σε τροχοπέδη αποδόμησης για τις ευρωπαϊκές κοινωνίες;
Ο Μπεργκ, λοιπόν, αποδεχόταν ότι οι κοινωνίες είναι δυναμικές, αναπτύσσουν καινούρια αντανακλαστικά και εξελίσσονται διαρκώς, δεχόμενες νέες επιρροές, την ώρα που παλαιότερες αντιλήψεις, ήθη και κατεστημένα υποχωρούν υπό το βάρος ιστορικών μεταβολών. Και σε αυτό αναντίρρητα συμβάλλουν μεταξύ άλλων οι πληθυσμιακές μετακινήσεις που λαμβάνουν χώρα εντός του πλαισίου της μετανάστευσης. Θα ήταν, εξάλλου, αστείο να υποστηρίξει κανείς ότι οι κοινωνίες πρέπει ή μπορούν να παραμείνουν ανέγγιχτες, αποκομμένες, «παγωμένες» στον χρόνο.
Υπάρχει, όμως, μια ειδοποιός διαφορά μεταξύ της εξέλιξης και της αποκοπής: η πρώτη είναι συνυφασμένη με τον παράγοντα της συνέχειας, ενώ η δεύτερη απαρέγκλιτα οδηγεί στην ολική ρήξη, σε εκείνες τις σπασμένες χορδές της ύπαρξης, για να κάνω χρήση της γλαφυρής εικόνας του Ισίδωρου Ζούργου στις Σκηνές από τον βίο του Ματίας Αλμοσίνο. Συνεπώς, το μείζον ερώτημα που αναπόφευκτα γεννάται δεν είναι αν οι χώρες μπορούν να υποδεχθούν νέους μεταναστευτικούς πληθυσμούς, αλλά κατά πόσο είναι εφικτό να το πράξουν χωρίς να διαρρήξουν τους μακραίωνους δεσμούς και να διασαλεύσουν τους ιστορικούς αρμούς που τις διατηρούν ως κοινότητες και δίχως συγχρόνως να απωλέσουν ανεπιστρεπτί τη διακριτή ταυτότητά τους.
Σύμφωνα, λοιπόν, με τη θεωρία της διαγενεακής σύμπραξης οι ζώντες δεν είναι οι μόνιμοι και καθολικοί ιδιοκτήτες της χώρας, οι οποίοι αποφασίζουν εν λευκώ, αλλά προσωρινοί «παραλήπτες» και πρόθυμοι «διαχειριστές» της που δύνανται μεν να την μεταρρυθμίσουν και εν συνεχεία να την κληροδοτήσουν στους επόμενους, αφού, όμως, πρώτα απαντήσουν σε ένα σύνθετο ερώτημα: τι ακριβώς επιθυμούν και σκοπεύουν να παραδώσουν στους συνεχιστές τους;
Επιθυμούν να παραδώσουν μια κοινωνία με κοινά πολιτιστικά σημεία ταύτισης ή ένα απρόσωπο και ανομοιογενές σύνολο με μοναδικό κοινό παράγοντα αναφοράς τον φυσικό χώρο διαμονής του; Επιθυμούν να παραδώσουν μια κοινωνία με συλλογική μνήμη ή μια πληθυσμιακή μάζα που ετεροκατευθύνεται αποκλειστικά από τις επιταγές του παρόντος; Σκοπεύουν να μεταβιβάσουν θεσμούς με νομιμοποιητικό έρεισμα την αδιάλειπτη πορεία τους στο χρόνο ή θεσμούς μόνο κατ’ ευφημισμόν και αλλοτριωμένους από το αξιακό πλαίσιο που τους γέννησε; Και, εν γένει, προτίθενται να κληροδοτήσουν μια πατρίδα με υπαρξιακή αυτοσυνειδησία και ξεκάθαρο εθνικό αυτοπροσδιορισμό ή απλά γεωγραφικά όρια όπου η παραμικρή αναφορά σε προέλευση, ταυτότητα, ιστορικές μνήμες και καταβολές θεωρείται εκ προοιμίου καταδικαστέα;
Προφανώς και η απάντηση στα ανωτέρω προϋποθέτει την αναγνώριση και αποδοχή των κοινωνιών ως ευμετάβλητα οικοδομήματα, ως εύθραυστες ιστορικές παρακαταθήκες που ενώ χρειάστηκαν εκατοντάδες χρόνια για να μορφοποιηθούν, κινδυνεύουν να βρεθούν αντιμέτωπες με έναν δυνητικό εκφυλισμό τους πολύ ταχύτερα από όσο συνήθως πιστεύουμε. Δεν είναι τυχαίο ότι περίπου δύο δεκαετίες μετά τη διατύπωση των ιδεών του Μπερκ, ο Γκαίτε θέλοντας να αναδείξει ότι κάθε μορφής κληρονομιά δεν συνιστά αυτονόητο δικαίωμα ή δεδομένο προνόμιο, θα συμπύκνωνε στον Φάουστ μια παρόμοια σκέψη περί ιστορικής ευθύνης: «Ό,τι κληρονόμησες από τους πατέρες σου, κατάκτησέ το ξανά, για να γίνει πραγματικά δικό σου» (Was du ererbt von deinen Vätern hast, erwirb es, um es zu besitzen).
Αυτό ακριβώς εννοούσε ο Μπερκ όταν μιλούσε για τη διαγενεακή ευθύνη και την εις το διηνεκές σύμπραξη νεκρών, ζώντων και αγέννητων. Φυσικά και ο θάνατος εξισώνει τους πάντες ως φυσικά πρόσωπα όπως οι αρχαίοι Ρωμαίοι συνήθιζαν να μνημονεύουν (mors omnia aequat), αλλά σε καμία των περιπτώσεων δεν μπορεί να εξομοιώσει το ιστορικό τους αποτύπωμα. Και μολονότι με τη στενή έννοια του όρου οι νεκροί θα συνεχίσουν να μην έχουν δικαίωμα ψήφου, δεν θα πάψουν, έστω και σιωπηρά, να εγείρουν την απόκοσμη απαίτηση από τους επιγόνους τους να υπερασπιστούν τα ιστορικά κεκτημένα και να διαφυλάξουν την πολύτιμη πολιτισμική κληρονομιά που και οι ίδιοι αγωνίστηκαν για να τους την κληροδοτήσουν. Και οι αγέννητοι, όμως, αντίστοιχα φέρουν τις δικές τους αξιώσεις και εναγώνιες αναζητήσεις, που αν και χρονικά πρώιμες, είναι εξίσου αναπόσπαστες με τη μοίρα αυτού του τόπου: επιζητούν να παραλάβουν κάτι επιπλέον από μια ακέραιη εδαφική επικράτεια και έναν αποτελεσματικό διοικητικό μηχανισμό, γεγονός που θα τους επιτρέψει όταν έρθει η ώρα τους να λειτουργήσουν ως πολύτιμος συνδετικός κρίκος της διαγενεακής αλυσίδας.
Εν κατακλείδι, η συζήτηση για τη διαχείριση της μετανάστευσης είναι λάθος να περιορίζεται σε χρονικά πλαίσια και να περιχαρακώνεται αυστηρά στο παρόν. Είναι ένα ισόβιο εγχείρημα που αφορά εξίσου εκείνους που προηγήθηκαν και εκείνους που θα έρθουν μετά, σε συνέχεια της δικής μας παρουσίας, και αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη ευθύνη που βαραίνει τη γενιά μας.
Ο Μάριος Καλέας είναι διοικητής της Υπηρεσίας Ασύλου
