Το αφήγημα είναι απλό: στροφή σε καθαρότερα καύσιμα, ενίσχυση των ελληνικών ναυπηγείων και κατασκευή νέων, σύγχρονων πλοίων που θα εξυπηρετούν τις νησιωτικές γραμμές με λιγότερο περιβαλλοντικό αποτύπωμα. Όμως, πίσω από τα νούμερα και τις υποσχέσεις, παραμένει το κρίσιμο ερώτημα, μπορούμε να το υλοποιήσουμε ή θα μείνουμε σε άλλο ένα μεγαλόπνοο σχέδιο χωρίς εφαρμογή;
Η ανάγκη είναι υπαρκτή και πιεστική. Έως το 2030, θα πρέπει να αντικατασταθούν τουλάχιστον 70 ακτοπλοϊκά πλοία, τα περισσότερα εκ των οποίων έχουν ξεπεράσει τα 35 χρόνια ηλικίας. Το κόστος της πλήρους ανανέωσης υπολογίζεται σε 3 έως 4 δισ. ευρώ, ποσό δυσανάλογο για έναν κλάδο που ήδη λειτουργεί στα όρια της βιωσιμότητας, με φόντο αυξημένα καύσιμα, κόστη συμμόρφωσης με περιβαλλοντικούς κανονισμούς και περιορισμένες χρηματοδοτικές επιλογές.
Το νέο πακέτο μέτρων που εξήγγειλε ο Υπουργός Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής Βασίλης Κικίλιας, προβλέπει την κινητοποίηση πόρων για την υποστήριξη της ναυπήγησης νέων πλοίων και την ενεργειακή αναβάθμιση υφιστάμενων. Έχουν ανακοινωθεί κονδύλια μέσω του αποκαλούμενου «Ταμείου Εκσυγχρονισμού» και άλλων ευρωπαϊκών εργαλείων. Όμως, όσο και αν η εξαγγελία συνοδεύτηκε από επικοινωνιακό θόρυβο και θετικά δημοσιεύματα, τα ερωτήματα παραμένουν.
Καταρχάς, ας δούμε τι συμβαίνει με τα ναυπηγεία. Οι νέες διοικήσεις των δύο βασικών ναυπηγείων της χώρας, αυτών της Ελευσίνας και του Σκαραμαγκά, δίνουν ένα τιτάνιο αγώνα για τον εκσυγχρονισμό και να ενισχύσει των υποδομών, του ανθρώπινου δυναμικού και της τεχνικής και τεχνολογικής επάρκειας. Η βούληση υπάρχει, όπως και οι ευκαιρίες, αλλά προς το παρόν αγωνίζονται μόνες τους χωρίς την απαιτούμενη κρατική στήριξη.
Δεύτερον, το ύψος της δημόσιας συμμετοχής είναι οριακά οριακό. Οι ίδιοι οι ακτοπλόοι έχουν μέχρι σήμερα επενδύσει πάνω από 1 δισ. ευρώ χωρίς σημαντική κρατική στήριξη. Οι τράπεζες παραμένουν επιφυλακτικές. Αν η κρατική συμβολή δεν συνδυαστεί με ισχυρά χρηματοδοτικά εργαλεία και χαμηλότοκα δάνεια, κανένα πλοίο δεν πρόκειται να μπει σε παραγγελία. Το μοντέλο «ανακοινώνω κονδύλια και περιμένω να ενεργοποιηθεί η αγορά» έχει αποτύχει επανειλημμένα στο παρελθόν. Και ας μην ξεχνάμε ότι με βάσει τα σημερινά δεδομένα ο κλάδος της ακτοπλοΐας χρειάζεται 4 με 5 δισ. ευρώ για να εκσυγχρονιστεί.
Τρίτον, τα νέα περιβαλλοντικά πρότυπα της Ευρωπαϊκής Ένωσης – ιδίως στο πλαίσιο του προγράμματος Fit for 55 – ενδέχεται να αυξήσουν το λειτουργικό κόστος των πλοίων κατά εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ τα επόμενα χρόνια. Αν δεν υπάρξει σοβαρή πολιτική παρέμβαση, αυτό το κόστος θα μετακυλιστεί στον επιβάτη, με αύξηση εισιτηρίων, μείωση δρομολογίων και πιθανές επιπτώσεις στον τουρισμό και τη νησιωτικότητα.
Οι επίσημες εξαγγελίες του υπουργού Ναυτιλίας Βασίλη Κικίλια περιλαμβάνουν έναν κατάλογο ιδιαίτερα φιλόδοξων στόχων. Μίλησε για «πλοία φτιαγμένα στην Ελλάδα» που θα κινούνται με μηδενικό αποτύπωμα, για ενίσχυση των λιμανιών με «έξυπνες» υποδομές, για στροφή στην ηλεκτροπλοΐα και για πλήρη αξιοποίηση των ευρωπαϊκών μηχανισμών χρηματοδότησης.
Πρόκειται για οραματικές προτάσεις που δείχνουν πρόθεση, αλλά δεν συνοδεύονται ακόμα από συγκεκριμένα χρονοδιαγράμματα και ρεαλιστικές τεχνικές προδιαγραφές. Αντίθετα, δημιουργούν τον κίνδυνο να χαθεί χρόνος σε διακηρύξεις, ενώ οι επιχειρηματικές αποφάσεις καθυστερούν.
Υπάρχει επίσης η πολιτική εμπειρία του παρελθόντος που δεν επιτρέπει εφησυχασμούς. Την περίοδο 2013–2014, υπό την υπουργία του Χρήστου Στυλιανίδη, είχαν γίνει αντίστοιχες προσπάθειες εξαγγελίας σχεδίων για τη στήριξη των ναυπηγείων και του ακτοπλοϊκού στόλου, αλλά ελάχιστα υλοποιήθηκαν.
Τότε, όπως και τώρα, υπήρξαν ανακοινώσεις χωρίς επαρκή τεχνική και διοικητική υποδομή για την υλοποίηση. Το αποτέλεσμα ήταν τα πλοία να συνεχίσουν να γερνούν και οι υποδομές να παραμένουν πίσω από τις ανάγκες της εποχής.
Η ειδοποιός διαφορά σήμερα είναι ότι η πίεση δεν είναι μόνο οικονομική, αλλά και ρυθμιστική. Η Ευρώπη δεν θα επιτρέψει τη συνέχιση ακτοπλοϊκών υπηρεσιών με παλιά πλοία που ρυπαίνουν και καταναλώνουν ανεξέλεγκτα. Αν δεν κινηθούμε άμεσα, ο κλάδος κινδυνεύει με απαξίωση.
Το πολιτικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν υπάρχουν τα λεφτά. Είναι αν υπάρχει σχέδιο. Αν υπάρχει χρονοδιάγραμμα. Αν υπάρχει θεσμική ικανότητα και διαχειριστική επάρκεια για να «τρέξουν» γρήγορα και καθαρά οι διαδικασίες. Αν υπάρχει διάθεση να λυθούν τα πραγματικά προβλήματα – από τις άδειες, μέχρι τη γραφειοκρατία των ναυπηγείων και τα επιτόκια των τραπεζών.
Γιατί αν όλα αυτά δεν απαντηθούν με σοβαρότητα και αίσθηση επείγοντος, τότε η σημερινή εξαγγελία δεν θα είναι τίποτα περισσότερο από άλλη μία χαμένη ευκαιρία. Και η ακτοπλοΐα θα συνεχίσει να δουλεύει με πεπαλαιωμένα πλοία, σε ένα τοπίο που αλλάζει με ταχύτητα, αλλά όχι για όλους.
