Το σχέδιο για τη δημιουργία κέντρων φιλοξενίας και επαναπατρισμού μεταναστών στην Αλβανία, που ανακοινώθηκε πριν λίγο περισσότερο από έναν χρόνο από την πρωθυπουργό Τζόρτζια Μελόνι, παραμένει μέχρι σήμερα ημιτελές. Παρά τις σημαντικές οικονομικές δαπάνες, οι επιστροφές μεταναστών στην πράξη ήταν ελάχιστες, ενώ η υλοποίηση του σχεδίου έχει συναντήσει ισχυρές πολιτικές αντιπαραθέσεις και δικαστικές εμπλοκές, με αποφάσεις που έχουν αναστείλει επανειλημμένα τη λειτουργία των κέντρων.
Η κυβέρνηση σχεδιάζει να επαναφέρει το πρόγραμμα στο πλαίσιο του νέου ευρωπαϊκού κανονιστικού πλαισίου, αλλά η πορεία παραμένει γεμάτη εμπόδια. Σήμερα, το Συμβούλιο Εσωτερικών Υποθέσεων της Ε.Ε. έδωσε το πράσινο φως για αυστηρότερες διαδικασίες επιστροφής παράτυπων μεταναστών, με απλοποίηση και επιτάχυνση των διαδικασιών επαναπατρισμού και δυνατότητα ίδρυσης κέντρων σε τρίτες χώρες.
Αρχικά, οι προβλέψεις του σχεδίου ήταν υψηλές: περίπου 3.000 άτομα ανά μήνα να κρατούνται στα κέντρα, με μέγιστο ετήσιο αριθμό 36.000 ατόμων. Στόχος ήταν η εφαρμογή των επιταχυνόμενων διαδικασιών στα σύνορα για την εξέταση αιτήσεων ασύλου. Ωστόσο, από τον Απρίλιο του 2025, η δομή στο Gjader λειτουργεί μόνο ως Κέντρο Παραμονής για Επαναπατρισμό (Cpr). Από τότε πέρασαν λίγες εκατοντάδες μετανάστες και οι πραγματικές επιστροφές ήταν περιορισμένες, με μόλις μερικές δεκάδες ολοκληρωμένες.
Τα νούμερα απέχουν πολύ από τις αρχικές φιλοδοξίες, σε ένα πρόγραμμα που κοστολογείται σε περίπου ένα δισεκατομμύριο ευρώ για πέντε χρόνια. Στο χώρο έχουν δημιουργηθεί τρεις διαφορετικές δομές με χρηματοδότηση από την Ιταλία: ένα κέντρο ασύλου 880 θέσεων, ένα Cpr 144 θέσεων και μια φυλακή 20 θέσεων. Στο λιμάνι του Σχενγκίν έχει δημιουργηθεί ένα hotspot, όπου οι μετανάστες που διασώζονται στη Μεσόγειο θα έπρεπε να μεταφέρονται με ιταλικό στρατιωτικό πλοίο. Όλες οι προσπάθειες μεταφοράς απέτυχαν, καθώς οι κρατήσεις στο Gjader δεν επικυρώθηκαν από τα δικαστήρια της Ρώμης, λόγω της αδυναμίας αναγνώρισης χωρών προέλευσης ως «ασφαλών», όπως αναφέρει το ANSA.
Τον Αύγουστο του 2025, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο αποφάσισε ότι η κυβέρνηση μπορεί να θεωρεί μια τρίτη χώρα ασφαλή μέσω διατάγματος, αλλά μόνο εφόσον η επιλογή αυτή υπόκειται σε δικαστικό έλεγχο. Μέχρι την εφαρμογή του νέου ευρωπαϊκού κανονισμού για το Σύμφωνο Μετανάστευσης και Ασύλου, στις 12 Ιουνίου 2026, καμία χώρα δεν μπορεί να θεωρηθεί ασφαλής αν δεν εξασφαλίζει προστασία σε ολόκληρο τον πληθυσμό της.
Πρόσφατα, οι δικαστές του Εφετείου της Ρώμης υπέβαλαν νέα προκαταρκτική ερώτηση στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο για τη συμφωνία Ρώμης-Τιράνων, αμφισβητώντας αν η Ιταλία μπορούσε να υπογράψει τη συμφωνία υπό το ισχύον πλαίσιο ασύλου της Ε.Ε. Η επόμενη φάση θα δείξει αν το πράσινο φως του Ευρωπαϊκού Συμφώνου θα αρκεί για να ξεπεραστούν τα δικαστικά εμπόδια και να λειτουργήσουν πλήρως οι εγκαταστάσεις, όπως διαβεβαιώνει επίμονα η πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι.
