Δύο ήταν οι αναφορές που είχαν ενισχύσει την επιθυμία μου να επισκεφτώ το νησί, ήδη από την εποχή της εφηβείας. Η μία ήταν η ύπαρξη ενός «εξωπραγματικού», στο μυαλό μου, νεκροταφείου ελεφάντων νάνων που έχει ανακαλυφθεί στο νησί και η άλλη στο ανάγνωσμα της φανταστικής νουβέλας του Καραγάτση «Το χαμένο νησί», που εξελίσσεται στην Τήλο.
«Το χαμένο νησί», είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα έργα του και διαφέρει όχι μόνο από την υπόλοιπη σπουδαία πεζογραφία του (Γιούγκερμαν, Η Μεγάλη Χίμαιρα, Ο κίτρινος φάκελος, Ο συνταγματάρχης Λιάπκιν κ.ά.), αλλά και γενικότερα από τη συνολική πνευματική παραγωγή της περίφημης γενιάς του ’30.
Στο «Χαμένο Νησί» ο βασικός ήρωας είναι ο Γερόλυμος Αβαράτος. Είναι ναυτικός, υποπλοίαρχος και μοναδικός επιζών ενός πλοίου που ναυάγησε έξω από την Τήλο. Ωστόσο στο πλαίσιο της φανταστικής πλοκής η Τήλος δεν βρίσκεται στα Δωδεκάνησα απέναντι από τη Ρόδο αλλά βορειότερα, έξω από την Κύμη, ανάμεσα σε Σκύρο και Ψαρά. Αυτό είναι ένα άλλο στοιχείο που μου είχε κεντρίσει το ενδιαφέρον.
Ο Γερόλυμος αναγκάστηκε να ζήσει στην Τήλο επί μακρόν λόγω μίας άσχημης κακοκαιρίας που δεν του επέτρεψε να φύγει. Μέρα με τη μέρα όμως οι κλιματικές συνθήκες του νησιού άλλαξαν ! Οι πυξίδες δείχνουν άλλες συντεταγμένες ! Τι έχει συμβεί ;
Το νησί αποκολλήθηκε από τα νερά του Αιγαίου και βρέθηκε σιγά – σιγά ή γρήγορα (καθώς ο χρόνος είναι ασαφής) στον Ειρηνικό Ωκεανό. Άλλαξε μάλιστα και όνομα και ονομάστηκε Ταϊλί. Σύμφωνα με τις συντεταγμένες πρέπει να βρίσκεται στα νησιά Κουκ κοντά στο νησί – κοραλλιογενή ατόλη – Manihiki. Μια αναζήτηση στο google earth θα σας εντυπωσιάσει.
Η ζωή του Γερόλυμου στην Τήλο είναι τουλάχιστον περίπλοκη. Έρωτες, σεξ, απιστίες, ψέματα, εγκλήματα αλλά και δολοφονίες, διαπράττονται πάνω στο νησί. Ο περιγραφικός λόγος του Καραγάτση εντυπωσιακός. «Κάπου χαμηλά βούιζε η θάλασσα, και όλο πιο πολύ αντηχούσε ο σπαραγμός της, όσο την κόντευε η μυστική μου πορεία».
Τρία στοιχεία της μυθιστορηματικής περιπέτειας του Καραγάτση έχουν, με βάση τη δική μου εκτίμηση, ιδιαίτερη σημασία :
Το πρώτο στοιχείο είναι «υπαρξιακό». «Τριανταοχτώ χρονών» συλλογιέται κάποια στιγμή ο Γερόλυμος. «Πέρασαν τα νιάτα με τα όνειρα, κυλάει ο χρόνος που φέρνει το μεστωμένο άντρα στο κατόφλι του χινοπώρου. Τα γερατιά; Είναι ακόμα μακριά. Μα που είναι και τα νιάτα; Τι απομένει από την φλόγα της ψυχής, αυτή που φώτιζε τη ζωή με αντιφεγγίσματα πορφυρά; Τι κέρδισα, τι έχασα στο μεγάλο τριανταοχτάχρονο παζάρι της ζωής μου;».
Ζούμε τα νιάτα μας ; Υπάρχει φως στη ζωή; «Ήθελα να ζήσω… Ήθελα να σφυροκοπήσω την ψυχή μου στο αμόνι του καημού με τη βαριά του πόνου. Ήθελα να χαρώ ό,τι δεν χάρηκα, πριν έρθουν ακόμα οι απελπισμένες χρονιές των γερατιών. Ήθελα να βρω, μέσα στον ελάχιστο χρόνο και τόπο, ό,τι δεν βρήκα τόσα χρόνια τώρα σ’ όλα τα στίγματα της γης. Ήθελα να συναπαντήσω αυτό που θάφερνε και τ’ άλλα, αυτό που είναι όλα τ’ άλλα, και ηδονή κι’ οδύνη, και χαρά και πόνος, και γνώση κι’ ανοησία. Αυτό που είναι αιτία και πλήρωση, σκοπός και τέρμα, φτάσιμο και φυγή… Την αγάπη …
Ν’ αγαπήσω… Όχι ν’ αγαπηθώ, μα ν’ αγαπήσω…». Κάτι που στο μυθιστόρημα δεν κατέστη τελικά δυνατόν. Όμως κάθε άνθρωπος έχει ανάγκη να αγαπήσει, έχει ανάγκη να βρει το δικό του χαμένο νησί.
Το δεύτερο στοιχείο είναι το «κοινωνικό». Η νουβέλα ολοκληρώθηκε από τον Καραγάτση το 1942 την εποχή της γερμανικής κατοχής, όπου η ανάγκη για φυγή ήταν ανεξάντλητη. Όχι όμως μια οποιαδήποτε φυγή. Όχι οπουδήποτε και όχι οποτεδήποτε. Ο Γερόλυμος αν και βρίσκεται σε ένα νέο τόπο δεν μπορεί να ενσωματωθεί ή δεν θέλει να αφομοιωθεί στη μικρή νησιωτική κοινωνία της Τήλου. Ακόμα και αν ο τόπος μεταφέρεται από το Αιγαίο Πέλαγος στον Ειρηνικό, τα ζητήματα των ανθρώπινων σχέσεων τόσο μεταξύ των κατοίκων του νησιού όσο και της αποδοχής του ξένου, παραμένουν τουλάχιστον δύσκολα. Η υποκρισία κυριαρχεί. Και το στερεότυπο των «ανήθικων» ναυτικών καταρρίπτεται ενδεχομένως όταν τελικά οι άνθρωποι της θάλασσας είναι στην πράξη πιο «ηθικοί» από τους στεριανούς.
Το τρίτο, ίσως το πιο πεζό σε φιλολογικό επίπεδο, στοιχείο που εντοπίζω στο «Χαμένο νησί» είναι το «αναπτυξιακό» και το «περιβαλλοντικό». Η Τήλος μετατρέπεται άξαφνα από Αιγαιοπελαγίτικο νησί σε Τροπικό. Με φοίνικες και τροπικό κλίμα. Θα λέγαμε ότι ο Καραγάτσης προέβλεψε 80 χρόνια πριν την αλλαγή των κλιματολογικών συνθηκών αλλά και την εξέλιξη (κάποιων) ελληνικών νησιών που μετεξελίσσονται – αλλοιώνονται, με ανθρώπινο χέρι, σε τροπικά νησιά, ντε και καλά. Το σημερινό οικιστικό περιβάλλον δεν μοιάζει Ελλάδα, δεν μοιάζει Κυκλάδες, Δωδεκάνησα, Ιόνιο. Οι φοίνικες κοντεύουν να γίνουν απαραίτητο στοιχείο της σύγχρονης ελληνικής εικονογραφίας, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις η επιχειρηματική «ηθική» που επικρατεί σε κάποια νησιά συνάδει απόλυτα με την Καραγατσική Τήλο.
Βέβαια, σύμφωνα με το «Χαμένο νησί», κάθε ανθρώπινη δύναμη υποτάσσεται και νιώθει αδύναμη μπροστά στη Φύση. Από τις καταιγίδες, τις βροχές, τους ισχυρούς ανέμους στην ασφυξία της τροπικής ζέστης, ο ανθρώπινος φόβος κυριαρχεί όταν τα στοιχεία της φύσης είναι σε έξαρση.
Το ταξίδι στην Τήλο, όπως και σε άλλα νησιά, μου επιβεβαιώνουν δυστυχώς όλα τα ανωτέρω.
Ωστόσο, ταυτόχρονα με αυτή τη δυσάρεστη διαπίστωση γεμίζω παράλληλα και από αισιοδοξία καθώς βλέπω ανθρώπους που προσπαθούν να αλλάξουν αυτή τη ροή του Καργατσικού «πεπρωμένου».
Νησιώτες που αγαπούν τον τόπο τους, την παράδοσή τους, που γλεντούν σε θρησκευτικά πανηγύρια, που γελούν με την ψυχή τους, που δεν μεμψιμοιρούν, που προοδεύουν με ρεαλιστική σκέψη, με σεβασμό στο ανθρωπογενές φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον. Είναι οι νέοι που ζουν τα νιάτα τους με ποιοτικό τρόπο στο νησί, με καθαρές ανθρώπινες σχέσεις, μακριά από ανούσιες έχθρες και στερεότυπα. Βροντάκηδες και Φουρτουνάκηδες. Δεξιοί και Αριστεροί. Συντηρητικοί και Προοδευτικοί. Μια νέα γενιά, που επιλέγει να μείνει στο νησί ή να έρθει στο νησί -ως ξένοι- όχι για να ανοίξει copy paste rooms to let αλλά για να δημιουργήσει, με ασφάλεια, σταθερές αξιοβίωτες συνθήκες ανάπτυξης, στην κλίμακα και στη φυσιογνωμία της κάθε περιοχής.
Και είναι πολλοί και γίνονται και περισσότεροι… Μήπως τελικά βρούμε και εμείς οι υπόλοιποι το δικό μας ιδανικό «χαμένο νησί».
Υ.Γ. Την μεθεπόμενη Παρασκευή, στις 23 Ιουνίου, δύο μέρες πριν τις εκλογές συμπληρώνονται 115 χρόνια από τη γέννηση του σημαντικού Έλληνα πεζογράφου Μ. Καραγάτση (23 Ιουνίου 1908 − 14 Σεπτεμβρίου 1960).
