Το παρόν κείμενο θα επιχειρήσει να εξετάσει αν ένας Στρατός, και με τη λέξη Στρατός εννοούμε όλες τις Ένοπλες Δυνάμεις (Στρατός, Ναυτικό, Αεροπορία), είναι δυνατόν να λειτουργήσει χωρίς κάθετη ιεραρχία και διοίκηση. Αυτό επιχειρήθηκε στη κομμουνιστική Ρωσία, μετέπειτα Σοβιετική Ένωση, και όπως θα δούμε, το ιστορικό παράδειγμα μας προσφέρει μέχρι σήμερα ένα αρκετά διδακτικό μάθημα ηγεσίας.
Η τσαρική Ρωσία ενεπλάκη στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο αλλά οι κοινωνικές ανισότητες και οι αναταραχές είχαν ρίξει ανεπανόρθωτα το ηθικό των ρωσικών ενόπλων δυνάμεων, ενώ το προσωπικό τους είχε ιδεολογικά διαβρωθεί. Ιδιαίτερα η ήττα από τους Ιάπωνες στη Ναυμαχία της Τσουσίμα το 1905 είχε προκαλέσει ένα πραγματικό σοκ στις τάξεις των Ρώσων αξιωματικών. Στις 27 Φεβρουαρίου (π.η.) / 12 Μαρτίου (ν.η.) 1917 η πλειονότητα των μονάδων της φρουράς της πρωτεύουσας, της Πετρούπολης, προσχώρησε στους επαναστάτες. Την ίδια ημέρα, συγκροτήθηκε στη Δούμα η Προσωρινή Κυβέρνηση, αποτελούμενη κυρίως από βουλευτές με φιλελεύθερο και αριστερό προσανατολισμό, η οποία κατέλαβε το κέντρο του σιδηροδρομικού τηλέγραφου και εξέδωσε διαταγές με τις οποίες διακήρυττε ότι η Δούμα ασκούσε πλέον τον έλεγχο της διακυβέρνησης. Ακολούθησε δεύτερο τηλεγράφημα που απαγόρευε τη διέλευση συρμών προς την περιοχή της Πετρούπολης, ώστε να εμποδιστεί η άφιξη πιστών προς τον Τσάρο στρατευμάτων μέσω του σιδηροδρόμου και να καταστεί αδύνατη η αποκατάσταση της αυτοκρατορικής εξουσίας.
Την επανάσταση του Φεβρουαρίου, ακολούθησε αυτή του Οκτωβρίου με την οποία οι Μπολσεβίκοι κατέλαβαν την εξουσία. Με διάταγμα των σοβιέτ των Επιτρόπων (28 Ιανουαρίου 1918) καθορίστηκε τα εξής:
«Το Συμβούλιο των Λαϊκών Επιτρόπων αποφασίζει να συγκροτήσει, βάσει των ακόλουθων αρχών, έναν νέο στρατό με την ονομασία Εργατικός και Αγροτικός Κόκκινος Στρατός: Ο Εργατικός Αγροτικός Στρατός θα αποτελείται από τα περισσότερο ταξικά συνειδητοποιημένα και οργανωμένα στοιχεία των εργαζόμενων μαζών. Η κατάταξη στον στρατό είναι ανοικτή σε όλους τους Ρώσους πολίτες ηλικίας δεκαοκτώ ετών και άνω. Η εισδοχή γίνεται κατόπιν σύστασης από επιτροπές του στρατού ή από δημοκρατικές οργανώσεις που στηρίζουν την πλατφόρμα της Σοβιετικής Κυβέρνησης, κομματικές και εργατικές οργανώσεις, ή τουλάχιστον από δύο μέλη τέτοιων οργανώσεων[1]».
Με άλλα λόγια, αναγνωριζόταν η ενεργός εμπλοκή των επιτροπών στη στελέχωση του Κόκκινου Στρατού. Παρ’ όλα αυτά τα γεγονότα «έτρεχαν» και το νέο καθεστώς αντιμετώπιζε ολομέτωπη εισβολή από συμμαχικές προς τον Τσάρο εξωτερικές δυνάμεις. Σε αυτά τα πρώτα χρόνια, πολλοί εργάτες και αγρότες κλήθηκαν να πολεμήσουν αλλά τους έλειπε τόσο η πολεμική πείρα όσο και η πειθαρχία. Οι Μπολσεβίκοι αντιμετώπιζαν με καχυποψία τους μόνιμους τακτικούς στρατούς, τους οποίους ταύτιζαν με τα κοινωνικά προνόμια και την κατασταλτική λειτουργία του παλαιού καθεστώτος. Ως κομμουνιστές προέκριναν το πρότυπο μιας πολιτοφυλακής αποτελούμενης από ταξικά συνειδητοποιημένους προλετάριους. Έτσι, τον Ιανουάριο του 1918 επιχείρησαν αρχικά να συγκροτήσουν έναν εθελοντικό στρατό, με πυρήνα τις Κόκκινες Φρουρές, δηλαδή τις πολιτικοποιημένες ένοπλες μονάδες εργατών. Η στρατολόγηση θα βασιζόταν στην πολιτική νομιμοφροσύνη και την κοινωνική προέλευση. Στην πράξη όμως ανταποκρίθηκαν μόλις περίπου 20.000 εθελοντές, αντί για τις 300.000 που ανέμεναν. Όταν, μετά την κατάρρευση των διαπραγματεύσεων στο Μπρεστ-Λιτόφσκ, οι εχθροπραξίες με τη Γερμανία επανεκκίνησαν, οι Κεντρικές Δυνάμεις εξαπέλυσαν μια μεγάλης έκτασης επίθεση τον Φεβρουάριο του 1918 καταλαμβάνοντας μεγάλες εκτάσεις της Βαλτικής, της Λευκορωσίας και της Ουκρανίας, γεγονός που ανάγκασε τη σοβιετική κυβέρνηση να αποδεχθεί και να υπογράψει μια εξαιρετικά επαχθή ειρηνευτική συνθήκη.
Την άνοιξη του 1918 ανέλαβε την θέση του Λαϊκού Επιτρόπου Άμυνας ο Λέων Τρότσκι. Αυτός αποφάσισε ότι οι εκλογές των διοικητών από επιτροπές έπρεπε να σταματήσουν και ξεκίνησε τη ριζική αναδιοργάνωση του Κόκκινου Στρατού.
«Με βάση το ισχύον καθεστώς στον Στρατό -το δηλώνω εδώ απολύτως ανοιχτά- η αρχή της εκλογής είναι πολιτικά άνευ αντικειμένου και τεχνικά ανεφάρμοστη και, στην πράξη, έχει ήδη καταργηθεί με διάταγμα.
Σας ρωτώ: έχει άραγε εφαρμοστεί παντού μεταξύ σας, στα συνδικάτα ή στους συνεταιρισμούς, η αρχή της εκλογής; Όχι. Εκλέγετε τους υπαλλήλους σας, τους λογιστές, τους πωλητές και τους ταμίες; Εκλέγετε εκείνους από τους εργαζομένους σας που ασκούν ένα αυστηρά καθορισμένο επάγγελμα; Όχι. Επιλέγετε τη διοίκηση ενός συνδικάτου ανάμεσα στους πιο άξιους και αξιόπιστους αγωνιστές και σε αυτούς αναθέτετε τον διορισμό όλων των αναγκαίων υπαλλήλων και τεχνικών ειδικών. Το ίδιο πρέπει να ισχύει και στον Στρατό.
Από τη στιγμή που έχουμε εγκαθιδρύσει το σοβιετικό καθεστώς, δηλαδή ένα σύστημα στο οποίο η κυβέρνηση επικεφαλής έχει πρόσωπα που εκλέγονται άμεσα από τα Σοβιέτ των Εργατών, Αγροτών και Στρατιωτών Αντιπροσώπων, δεν μπορεί να υπάρχει ανταγωνισμός ανάμεσα στην κυβέρνηση και στη μάζα των εργαζομένων, όπως ακριβώς δεν υπάρχει ανταγωνισμός ανάμεσα στη διοίκηση ενός συνδικάτου και στη γενική συνέλευση των μελών του. Συνεπώς, δεν μπορεί να υφίσταται λόγος φόβου για τον διορισμό των μελών του διοικητικού επιτελείου από τα όργανα της σοβιετικής εξουσίας.
Η πραγματική λύση στο ζήτημα των διοικητών βρίσκεται στη δημιουργία εκπαιδευτικών σχολών για τους πιο προχωρημένους στρατιώτες και εργάτες, ώστε με αυτόν τον τρόπο να διαπαιδαγωγείται σταδιακά ένα νέο σώμα διοικητών, σύμφωνο με το πνεύμα του σοβιετικού καθεστώτος. Και αυτόν ακριβώς τον στόχο έχουμε θέσει μπροστά μας[2]».
Παρ’ όλα αυτά υπήρχε άμεση ανάγκη για έμπειρο προσωπικό, για δοκιμασμένα και ικανά στελέχη που θα ήταν σε θέση να καθοδηγήσουν τις στρατιωτικές δυνάμεις του νέου καθεστώτος. Κλήθηκαν τσαρικοί Αξιωματικοί ως «στρατιωτικοί ειδικοί». Ήταν οι λεγόμενοι voenspetsy, των οποίων η αφοσίωση εξασφαλιζόταν με την κράτηση ως ομήρων των οικογενειών τους. Είναι γενικά παραδεκτό από την βιβλιογραφία ότι οι τσαρικοί Αξιωματικοί έπαιξαν πολύ σημαντικό ρόλο στην οργάνωση του Σοβιετικού Γενικού Επιτελείου καθώς και στην εκπαίδευση. Μέχρι τα μέσα του 1920, από 77.000 περίπου αξιωματικούς οι 48.000 ήταν πρώην τσαρικοί. Πρόκειται για ένα ποσοστό που ξεπερνά το 60%.
Αυτή η κίνηση του Τρότσκι δεν έγινε χωρίς αντιδράσεις, καθώς είχε απέναντί του πολλούς σκληροπυρηνικούς Μπολσεβίκους. Είχε ωστόσο μαζί του έναν πολύ ισχυρό σύμμαχο, τον ίδιο τον Λένιν. Ο Λένιν σε διάσκεψη του 1919 δήλωσε ότι:
«Έχετε ακούσει για τη σειρά των λαμπρών νικών που πέτυχε ο Κόκκινος Στρατός. Σε αυτόν υπηρετούν δεκάδες χιλιάδες παλαιοί συνταγματάρχες και αξιωματικοί άλλων βαθμών· αν δεν τους είχαμε δεχθεί στις τάξεις μας και αν δεν τους είχαμε υποχρεώσει να υπηρετήσουν το νέο καθεστώς, δεν θα μπορούσαμε να συγκροτήσουμε στρατό. Και παρά τις προδοσίες ορισμένων στρατιωτικών ειδικών, νικήσαμε τον Κολτσάκ και τον Γιουντένιτς και κερδίζουμε σε όλα τα μέτωπα.
Ο λόγος γι’ αυτό είναι η ύπαρξη κομμουνιστικών πυρήνων μέσα στον Κόκκινο Στρατό· αυτοί διεξάγουν προπαγάνδα και διαφώτιση με τεράστια απήχηση και, χάρη σε αυτούς, ο μικρός αριθμός των παλαιών αξιωματικών βρίσκεται σε ένα τέτοιο περιβάλλον, υπό τόσο ισχυρή πίεση από τους κομμουνιστές, ώστε οι περισσότεροι να αδυνατούν να αποσπαστούν από την κομμουνιστική οργάνωση και προπαγάνδα με την οποία τους έχουμε περικυκλώσει[3]».
Αυτή η «περικύκλωση» στην οποία αναφέρεται ο Λένιν έγκειται στην ύπαρξη των πολιτικών επιτρόπων. Ο πολιτικός επίτροπος παρατηρούσε την αφοσίωση του στρατιωτικού αναφέροντας σχετικά, ενώ είχε δικαίωμα άρνησης σε περίπτωση που μία στρατιωτική ενέργεια αντέβαινε στους σκοπούς και τις επιδιώξεις του σοβιετικού καθεστώτος. Δημιουργήθηκαν ειδικές μονάδες (chony), κατά κανόνα ημι-αυτόνομες αποτελούμενες από τοπικά κομματικά στελέχη, οι οποίες συχνά δρούσαν από κοινού με τμήματα της μυστικής αστυνομίας (Τσεκά). Παράλληλα, ιδρύθηκε η Πολιτική Διεύθυνση του Κόκκινου Στρατού (PUR), με αποστολή την εποπτεία των κομισάριων (επιτρόπων) και τον συντονισμό της κομματικής δράσης στο στράτευμα. Οι πολιτικοί επίτροποι και οι κομματικοί πυρήνες διέδιδαν τις αρχές του κομμουνισμού στους άνδρες του Κόκκινου Στρατού, επιδιώκοντας να εξασφαλίσουν την πίστη τους στο καθεστώς.
Στο ίδιο πλαίσιο, επιχείρησαν και την άνοδο του μορφωτικού επιπέδου των, κατά κανόνα αγράμματων, αγροτικής προέλευσης στρατιωτών. Κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου, οι πολιτικοί θεσμοί αναγκάστηκαν να αντιμετωπίσουν το φαινόμενο της partizanshchina, δηλαδή τη δράση ανεξάρτητων τοπικών δυνάμεων στο εσωτερικό του Κόκκινου Στρατού που αρνούνταν να υπαχθούν στον κεντρικό έλεγχο, απομακρύνοντας ή εκτελώντας τους αρχηγούς τους και διαλύοντας τις μονάδες τους.
Επίλογος – Συμπεράσματα
Η οργάνωση του Κόκκινου Στρατού ανέδειξε μια μεγάλη αντίφαση. Ενώ το νέο καθεστώς υποτίθεται ότι πρέσβευε νέες αξίες και αρχές, ο στρατός αυτού άρχισε να θυμίζει σε πολλά τον στρατό του παλαιού καθεστώτος. Τσαρικοί αξιωματικοί κλήθηκαν εκ νέου για την οργάνωση και την εκπαίδευσή του και σύμφωνα με τις τοποθετήσεις των ίδιων των πολιτικών ταγών, αυτοί ήταν που έδωσαν την νίκη στον Ρωσικό Εμφύλιο. Η δημιουργία και η εξέλιξη του στρατού των Σοβιετικών ουσιαστικά καθοδηγήθηκαν από τις καταιγιστικές εξελίξεις στο μέτωπο καθώς ήταν ζωτικής σημασίας η ανάληψη ενεργειών από τους «ειδικούς».
Παρά τις διακηρύξεις, τελικά επικράτησε η λεγόμενη κάθετη διοίκηση. Πρόκειται για το σύστημα στο οποίο η εξουσία και η ευθύνη ρέουν ιεραρχικά από το ανώτατο πολιτικό και στρατιωτικό επίπεδο προς τα κατώτερα κλιμάκια. Βασίζεται σε σαφή αλυσίδα διοίκησης (chain of command) και αποκλειστική υπαγωγή κάθε μονάδας σε έναν προϊστάμενο. Εξασφαλίζει ενιαία κατεύθυνση, ταχεία λήψη αποφάσεων και αποτελεσματικό έλεγχο. Παράλληλα, περιορίζει την αυτονόμηση σχηματισμών και αποτρέπει τη διάσπαση της διοικητικής συνοχής. Με λίγα λόγια η κάθετη διοίκηση αποτελεί θεμέλιο της επιχειρησιακής πειθαρχίας και της συνοχής κάθε στρατεύματος.
[1] James Bunyan &H.H. Fisher, The Bolshevik revolution, 1917-1918: Documents and materials, Stanford University Press; London: H. Milford, Oxford University Press, 1934, σελ. 568-569.
[2] Leon Trotsky, The Military Writings, Vol 1., 1918. How the Revolution Armed.
[3] V.I. Lenin, “Speech Delivered At The First All-Russia Conference. On Party Work In The Countryside, November 18, 1919”, Lenin’s Collected Works, 4th English Edition, Progress Publishers, Moscow, 1965, Volume 30, σελ 143-150.
Βιβλιογραφία
James Bunyan & H. H. Fisher,The Bolshevik Revolution 1917–1918: Documents and Materials. Stanford: Stanford University Press, 1936.
Christopher Gilley, “Red Army.” In 1914–1918 Online: International Encyclopedia of the First World War, edited by Ute Daniel et al. Brill, 2014.
V.I. Lenin, Collected Works. Vol. 31. Moscow: Progress Publishers.
L. Trotsky, How the Revolution Was Armed. Moscow: Progress Publishers.
