Μετάφραση-απόδοση κειμένου: «ΛΙΜΕΝΙΚΑ ΝΕΑ»
Μετά από δεκαετίες νηνεμίας, σύννεφα καταιγίδας μαζεύονται στους ωκεανούς. Στην Ερυθρά Θάλασσα οι παραστρατιωτικοί Houthi έχουν εξαπολύσει δεκάδες επιθέσεις κατά πλοίων με drones και πυραύλους, περιορίζοντας την κυκλοφορία των container στη Διώρυγα του Σουέζ κατά 90%. Στις 12 Ιανουαρίου οι ΗΠΑ και η Βρετανία απάντησαν με πάνω από 60 χτυπήματα από θάλασσα και αέρα στόχων των Houthi στην Υεμένη σε μια προσπάθεια να ξανανοίξει το υδάτινο πέρασμα, επεκτείνοντας έτσι τη σύγκρουση της Μέσης Ανατολής. Ο Πρόεδρος Joe Biden απείλησε με περαιτέρω στρατιωτική δράση και δήλωσε ότι η Αμερική δεν θα επιτρέψει “εχθρικοί δρώντες να θέσουν σε κίνδυνο την ελευθερία της ναυσιπλοΐας σε μια από τις κρισιμότερες παγκοσμίως εμπορικές διαδρομές”.
Η κλιμάκωση στην Ερυθρά Θάλασσα αναπαράγεται με θαλάσσιο χάος και αλλού. Η Μαύρη Θάλασσα είναι γεμάτη από νάρκες και αχρηστευμένα πολεμικά πλοία. Φέτος, η Ουκρανία ευελπιστεί να διώξει το Ρωσικό ναυτικό από την Κριμαία, τη βάση του από την εποχή της Αικατερίνης της Μεγάλης. Η Βαλτική και η Βόρεια Θάλασσα βιώνει έναν σκιώδη πόλεμο σαμποτάζ υποθαλάσσιων αγωγών και καλωδίων. Και η Ασία παρακολουθεί τη μεγαλύτερη συγκέντρωση ναυτικής ισχύος μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς η Κίνα προσπαθεί να εξαναγκάσει την Ταιβάν να ενσωματωθεί και την Αμερική να επιδιώκει την αποτροπή μιας Κινεζικής εισβολής. Μετά τις εκλογές στην Ταιβάν στις 13 Ιανουαρίου, οι εντάσεις μπορεί να οξυνθούν περαιτέρω.
Τα γεγονότα αυτά δεν είναι συμπτώσεις, αλλά ένα σημάδι μιας βαθιάς μετατόπισης που πραγματοποιείται στους ωκεανούς του πλανήτη. Η οικονομία του πλανήτη είναι ακόμη παγκοσμιοποιημένη. Περίπου το 80% του εμπορίου σε όγκο και το 50% σε αξία μεταφέρεται από έναν στόλο 105.000 πλοίων μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων και φορτηγών που διαπλέουν τους ωκεανούς μέρα-νύχτα, κάτι που θεωρείται δεδομένο για τους ανθρώπους των οποίων η ύπαρξη εξαρτάται από τα πλοία αυτά. Όμως, η αντιπαλότητα των υπερ-δυνάμεων και η αποσάθρωση των παγκοσμίων κανόνων και προτύπων σημαίνει ότι η γεωπολιτικές εντάσεις βαθαίνουν. Η αναπόφευκτη και ανεπιθύμητη συνέπεια είναι ότι οι ωκεανοί ξαναγίνονται μια διεκδικούμενη ζώνη για πρώτη φορά μετά τον ψυχρό πόλεμο.
Η αναζήτηση ευκαιρίας και τάξης στη θάλασσα έχει μακρά ιστορία. Τον 17ο αιώνα ο Grotius, ένας Ολλανδός νομικός, ανέπτυξε την αρχή της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας που τον 19ο αιώνα την επέβαλε η Βρετανία μέσω του Βασιλικού Ναυτικού και ενός δικτύου λιμένων και οχυρών. Oι ελεύθεροι ωκεανοί κατοχυρώθηκαν στην έννομη τάξη μετά το 1945 και, από τη δεκαετία του 1990, ο ναυτιλιακός κόσμος βίωσε την άνοδο της παγκοσμιοποίησης και της Αμερικανικής ισχύος. Αυτό ενίσχυσε την υπερ-απόδοση και την υπερσυγκέντρωση. Σήμερα, το 62% των containers μεταφέρονται από πέντε Ασιατικές και Ευρωπαϊκές εταιρείες, το 93% των πλοίων ναυπηγούνται από την Κίνα, την Ιαπωνία και τη Νότιο Κορέα και το 86% των πλοίων διαλύονται στο Μπαγκλαντές, την Ινδία ή στο Πακιστάν. Ο εξειδικευμένος ρόλος του Αμερικανικού ΠΝ υπήρξε αυτός του σχεδόν μονοπωλιακού παρόχου ασφάλειας, με τη χρήση των 280 πολεμικών πλοίων του και των 340.000 ναυτών του.
Αυτό το γιγαντιαίο και περίπλοκο σύστημα αντιμετωπίζει δύο προκλήσεις. Η μια είναι η γεωπολιτική όξυνση. Η Κινεζική ναυτική συσσώρευση σημαίνει ότι αμφισβητείται η κυριαρχία του Αμερικανικού ΠΝ στον Ειρηνικό ωκεανό για πρώτη φορά μετά το 1945. Υπάρχουν περισσότεροι κακόβουλοι δρώντες. Οι Houthis, υποστηριζόμενοι από το χορηγό τους το Ιράν, απέδειξαν ότι αντέχουν επιθέσεις από τη Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, που σημαίνει ότι δεν θα υποκύψουν εύκολα από τα Αμερικανικά και Βρετανικά χτυπήματα. Όπως οι Houthis, έτσι και ο δικτάτορας της περίκλειστης Αιθιοπίας μισθώνει μια ναυτική βάση στην Ερυθρά Θάλασσα στη γειτονική Σομαλιλάνδη (Somaliland). Το δίκαιο της θάλασσας είναι σε παρακμή. Η Κίνα αδιαφορεί για δικαστικές αποφάσεις με τις οποίες διαφωνεί. Και, η χρήση των κυρώσεων από τη Δύση προκάλεσε άνθηση της λαθραίας δράσης: το 10% των δεξαμενοπλοίων είναι μέρος ενός άναρχου (άνομου) “σκιώδους στόλου” που λειτουργεί εκτός της θεσπισμένης νομιμότητας και χρηματοδότησης — ποσοστό διπλάσιο απ’ ό,τι ήταν προ 18μήνου.
Η γεωπολιτική καταιγίδα ενισχύεται από την τεχνολογική και κλιματική διαταραχή. Η Κίνα επένδυσε σε αντιπλοΐκούς πυραύλους, ωθώντας τις ΗΠΑ πιο ανοικτά μακριά από τις ακτές. Η διάδοση των όπλων σημαίνει ότι παραστρατιωτικοί σαν τους Houthi έχουν πλέον στην κατοχή τους πυραύλους cruise, οπλισμό που μέχρι πρότινος κατείχαν μόνον κράτη. Η οικονομία της γνώσης – και η κυριαρχία της Wall Street και της Silicon Valley—εξαρτάται από κάτι παραπάνω από 600 υποθαλάσσια καλώδια μετάδοσης δεδομένων ευάλωτων σε σαμποτάζ. Οι κλιματικές μεταβολές μεταβάλουν τη γεωγραφία και τα κίνητρα. Η Διώρυγα του Παναμά υπολείπεται σε νερό. Οι εμπορικές οδοί επεκτείνονται προς την Αρκτική όσο λιώνουν οι πάγοι. Και, η άνθηση της πράσινης ενέργειας προκαλεί αγώνα δρόμου για την εξόρυξη των πυθμένων των ωκεανών.
Γι’ αυτό διαφαίνεται αταξία στην ανοικτή θάλασσα. Μια συνέπεια θα είναι οι παροδικές διαταράξεις στο εμπόριο. Η αξία του θαλάσσιου εμπορίου είναι περίπου 16% του παγκόσμιου ΑΕΠ. Το ναυτιλιακό σύστημα είναι ευπροσάρμοστο, όμως μέχρι ενός σημείου. Μεμονωμένα σοκ συνήθως απορροφώνται. Οι επιθέσεις των Houthi μέχρι στιγμής προκάλεσαν άνοδο των ασφάλιστρων και των ναύλων, χωρίς να έχουν οδηγήσει ακόμη σε ευρύτερες αυξήσεις τιμών, ίσως επειδή οι κλάδοι τακτικών γραμμών και ενεργειακών μεταφορών έχουν πλεονάζουσα χωρητικότητα. Όμως, αυτό μπορεί εύκολα να αλλάξει. Οι τιμές πετρελαίου αυξήθηκαν στο άκουσμα των Αμερικανικών και Βρετανικών επιθέσεων ενώ αν η διατάραξη εξαπλωθεί στα Στενά του Ορμούζ, δια των οποίων διέρχεται μεγάλο μέρος πετρελαίου και φυσικού αερίου του κόσμου, ή αν το Ιράν αναμιχθεί άμεσα, τότε οι τιμές μπορεί να αυξηθούν ακόμη πιο πολύ.
Και, όταν οι αγορές είναι πιεσμένες ή υφίστανται πολλαπλά σοκ, οι επιπτώσεις μπορεί να είναι μεγαλύτερες. Ο περιορισμός των θαλάσσιων μεταφορών λόγω της πανδημίας το 2021 και οι διαταράξεις στη μεταφορά σιτηρών στη Μαύρη Θάλασσα το 2022 προκάλεσαν πληθωρισμό παγκοσμίως. Παρότι το μεταφορικό κόστος είναι ένα μικρό κλάσμα της τελικής τιμής των αγαθών, η αβεβαιότητα στη θάλασσα αναγκάζει τις εταιρείες να περιορίζουν της εφοδιαστικές αλυσίδες τους, επιδεινώνοντας τα κόστη.
Οι μεγάλης κλίμακας θαλάσσιες συγκρούσεις θα ήταν καταστροφικές. Οι θαλάσσιες αντιπαραθέσεις έχουν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους, επειδή η δυσχέρεια ταχείας ενίσχυσης των στόλων σημαίνει ότι η κλιμάκωση στην ξηρά είναι λιγότερο πιθανή. Πάντως, είναι εύκολο να διαγνωσθεί πού μπορεί να ξεσπάσει σύγκρουση. Για παράδειγμα, επιθέσεις του Ιράν ή της Ρωσίας σε αγωγούς, διαδρομές υγροποιημένου φυσικού αερίου ή καλώδια μετάδοσης δεδομένων μπορεί να είναι καταστροφικές. Διαμάχες για στρατηγικές νήσους μπορεί να προκαλέσουν αντιπαραθέσεις στην Κινεζική Νότιο Θάλασσα και στον Ινδικό Ωκεανό. Επιβολή εμπορικών αποκλεισμών (embargoes) σε οικονομίες πιο περίπλοκες από τη Ρωσική ή εκείνη του Ιράν μπορεί να προκαλέσουν τεράστια ζημία. Προσομοίωση του Bloomberg έδειξε ότι η λήψη αντίμετρων από τη Δύση σε περίπτωση αποκλεισμού της Ταιβάν, θα συρρικνώσει το παγκόσμιο ΑΕΠ κατά 5%.
Όλα τα παραπάνω δείχνουν την ανάγκη αποτροπής κακόβουλων δρώντων και εχθρικών κρατών. Πάντως δεν είναι εύκολη η επιστροφή στα ήρεμα νερά της δεκαετίας του 1990. Εκκλήσεις για τήρηση των παγκόσμιων νόμων είναι απίθανο να έχουν κάποιο αποτέλεσμα. Η τόσο εξαρτημένη από το εμπόριο Κίνα έχει πολλά να χάσει, αλλά θέλει να κάμψει τις κυρώσεις της Δύσης και να επιδιώξει τις παράνομες αξιώσεις της στη Νότια Θάλασσα της Κίνας. Δεν βοηθά και το γεγονός ότι οι ΗΠΑ δεν έχουν επικυρώσει ακόμα τη βασική συνθήκη του θαλάσσιου δικαίου. Ούτε μπορεί η Δύση να ανακτήσει τη ναυτική κυριαρχία της ύστερα από χρόνια αποεπένδυση. Με μερίδιο μόλις 5% της παγκόσμιας ναυπηγικής βιομηχανίας, θα χρειαστούν δεκαετίες για να ξανακτίσει τους στόλους της.
Πλήρης νηνεμία
Aπαιτείται, συνεπώς, διαφορετική αντίδραση. Τα κράτη της Δύσης πρέπει να διπλασιάσουν τις προσπάθειες διατήρησης της τεχνολογικής πρωτοπορίας τους, σε υποβρύχια και σε αυτόνομα σκάφη, για παράδειγμα. Είναι κρίσιμης σπουδαιότητας η συνεργασία κυβερνήσεων – ιδιωτικού τομέα για την επιτήρηση ευάλωτων θαλασσίων υποδομών όπως αγωγοί, ως επίσης υποθαλάσσια και δορυφορικά εφεδρικά συστήματα καλωδίων μεταφοράς δεδομένων.
Επίσης, χρειάζεται διεύρυνση των συμμαχιών για να υπάρχουν διαθέσιμοι περισσότεροι πόροι για την αστυνόμευση των θαλασσών. Η Αμερική ανακατασκευάζει τις ναυτικές συμφωνίες της στην Ασία και η αναδυόμενη αντίδραση στις επιθέσεις των Houthi στην Ερυθρά Θάλασσα μπορεί να χρησιμεύσουν ως υπόδειγμα. Ενόσω Αμερική και Βρετανία εξαπέλυαν τις πρόσφατες επιθέσεις τους εναντίον των Houthis, άλλες τέσσερεις χώρες προσέφεραν στρατιωτική υποστήριξη, ενώ ένας μεγαλύτερος αριθμός ναυτικών δυνάμεων, περιλαμβανομένων εκείνων από κράτη της Ασίας, είναι πλέον ενεργές στην Ερυθρά Θάλασσα. Λόγω του διακυβεύματος, η διατήρηση της τάξης στη θάλασσα είναι ο ελάχιστος κοινός παρονομαστής της διεθνούς συνεργασίας. Είναι κάτι με το οποίο θα συμφωνούσαν ακόμη και οι απομονωτιστές (isolationists). Χωρίς τάξη, θα βούλιαζε η παγκόσμια οικονομία.■
